Kartka z kalendarza

Ponadczasowe wróżby andrzejkowe

„W dzień świętego Andrzeja pannom z wróżby nadzieja” – głosi stare polskie przysłowie. Lanie wosku, wróżenie ze skórki jabłka i ustawianie butów gęsiego – tym zajmują się dziewczęta w wigilię świętego Andrzeja. Patrona Grecji, Rosji i Szkocji (gdzie jego dzień jest świętem narodowym), ale przede wszystkim patrona małżeństw i orędownika zakochanych, który pomaga w sprawach matrymonialnych i przy „wypraszaniu potomstwa”.

Możemy się nie przyznawać do wiary w zabobony i wróżby, ale większość panien zrobi jednak wyjątek w tę noc – z 29 na 30 listopada, kiedy obchodzi się andrzejki. Dawniej w ów wieczór niezamężne, często zdesperowane dziewczęta prosiły o odsłonięcie przyszłości, usiłując ocenić swoje szanse na zamążpójście i traktując wróżby niezwykle poważnie. Chciały dowiedzieć się, kiedy wyjdą za mąż, poznać imię i charakter przyszłego małżonka.

Jedną z najbardziej popularnych od tych czasów wróżb jest wlewanie ołowiu lub wosku do zimnej wody, przez ucho od klucza. Wróżbę tworzy się na podstawie kształtu zastygłej masy lub cienia, jaki rzuca ona na ścianę. Wyobraźnia odgrywa tutaj rolę kluczową.

Dziś to najbardziej rozpowszechniona wróżba andrzejkowego, ale dawniej było ich sporo. Panny rzucały na przykład za siebie but – jeśli po spadnięciu na podłogę był odwrócony noskiem do drzwi, zapowiadało to rychłe zamążpójście. Albo zdejmowały lewe buty i ustawiały kolejno jeden za drugiem, a posiadaczka buta, który doszedł do drzwi, miała wkrótce zmienić stan cywilny. Kandydatkę do zamążpójścia mógł także wytypować gąsior wpuszczony do izby.

Wymyślono też inne sposoby na odstraszenie wizji staropanieństwa. Można było m.in. pościć cały dzień, modląc się przy tym do św. Andrzeja, co dawało wówczas szansę, iż przyszły luby ukaże się we śnie.
Andrzejkowe wróżby
To nie wszystko. Można było poznać nawet całe imię przyszłego męża, ale wymagało to odwagi, bowiem trzeba było wyjść o północy na rozstaje dróg i zapytać o imię pierwszego napotkanego mężczyznę. Całą postać narzeczonego można było ujrzeć też o północy, ale w otworze pieca w opuszczonym domu.

Andrzejkowe wróżby to tradycja rozpowszechniona w Europie już w XII wieku. Do Polski przyszła około XVI wieku. Pierwsze udokumentowane wzmianki o wróżbach andrzejkowych pochodzą z roku 1557 – Marcin Bielski umieścił je w swojej sztuce teatralnej „Komedyja Justyna i Konstancyjej”.

Przypuszcza się, że zwyczaj wróżenia w przedzień imienim Andrzeja pochodzi z czasów starożytnej Grecji. Badacze nie są zgodni co do powodów, dla których święty Andrzej został patronem tych obyczajów. Jedni uzasadniają to faktem ostatniego święta przed końcem roku liturgicznego i rozpoczynającym się adwentem, co miałoby sprzyjać odgadywaniu przyszłości. Inni skłaniają się ku temu, że skoro święty Andrzej patronuje dziewicom i małżeństwom, to przyzywano jego pomoc w przyciągnięciu przyszłego wybranka.

Święty Andrzej pomagał jednak w odgadywaniu przyszłości tylko pannom. W Polsce niezamężni młodzieńcy zbierali się na podobne wróżby dotyczące ożenku i poszukiwania partnerki, w nocy z 24 na 25 listopada. Czyli w wigilię świętej Katarzyny Aleksandryjskiej, patronki cnotliwych kawalerów, którzy pragną poznać pannę i w przyszłości wejść w szczęśliwy związek małżeński. Mówiło o tym przysłowie: „W święto Katarzyny, są pod poduszką dziewczyny”.

Katarzynki to polski zwyczaj. Święto zostało jednak wyparte przez andrzejki, spopularyzowane na zachodzie. W kościołach chrześcijańskich obrzęd katarzynek odbywa się w niedzielę poprzedzającą 29 listopada.
Ponadczasowe andrzejkowe wróżby
Źródło: IAR, TVP, TVP.INFO
Zdjęcie główne: Henryk Siemiradzki, Noc św. Andrzeja - Wróżbita, 1867 rok. Fot. Wikimedia Commons/Henryk Siemiradzki - http://www.rempex.com.pl/events/26-158-aukcja-sztuki-dawnej/lots/2827-noc-sw-andrzeja-wrozbita-1867, Domena publiczna
Zobacz więcej
Kartka z kalendarza wydanie 29.07.2011 – 5.08.2011
Koleją na wakacje
Gigantyczne kolejki, jedna otwarta kasa, nawet 300-minutowe opóźnienia pociągów – to dworce i PKP w PRL-u.
Kartka z kalendarza wydanie 17.11.2017 – 24.11.2017
Mydelniczka z charakterem. Trabant ma już 60 lat
Auto produkcji NRD stało się ikoną motoryzacji.
Kartka z kalendarza wydanie 20.10.2017 – 27.10.2017
Dzisiaj 61. rocznica wybuchu powstania węgierskiego
Zbrojne wystąpienie przeciwko ZSRR trwało od 23 października do 10 listopada 1956 r.
Kartka z kalendarza wydanie 29.09.2017 – 6.10.2017
Trajtki, trajlusie, ziutki. Ekologia w PRL-u, czyli trolejbusy
Były szybkie, kursowały często i zapewniały także nietypowe atrakcje.
Kartka z kalendarza wydanie 22.09.2017 – 29.09.2017
Weekend w PRL. Chcąc napełnić bak, trzeba było mieć dużo...
Synonimem stacji paliw stały się CPN-y.