Kultura

Parada faraonów, czwarta piramida i nowy Kair. Czego nie widać z Hurgady

Mumie władców faraońskich umieszczono w hali głównej pod podłogą. Są one szczegółowo opisane i efektownie wyeksponowane. Ich zwiedzanie odbywa się w dostojnej atmosferze, której sprzyja ciemny korytarz prowadzący do kolejnych pomieszczeń. Narodowe Muzeum Cywilizacji Egipskiej dobrze oddaje charakter polityki historycznej władz.

W kwietniową sobotę w Kairze odbyła się osobliwa parada: 22 mumie królewskie zostały uroczyście przeniesione z Muzeum Egipskiego na placu At-Tahrir do Narodowego Muzeum Cywilizacji Egipskiej. Wśród nich znalazły się mumie Ramzesa II i królowej Hatszepsut. Wydarzenie obserowano na całym świecie.

A to zaledwie niewielka część z szeregu inwestycji, jakie władze wkładają w rozwój i modernizację infrastruktury oraz kultury. Paradę można więc potraktować jako symboliczną cezurę określającą kształt przemian zachodzących dziś w Egipcie. Niezależnie jednak od swojego rozmachu i otwartego charakteru, akcentują one – inaczej niż na Zachodzie – tożsamość i odrębność kulturową kraju.

Największe muzeum świata

Rok 2020 został okrzyknięty „Rokiem Kultury i Świadomości”. Rozpoczęto wówczas realizację wielu projektów budowy, rozbudowy i odrestaurowywania zabytków, obiektów muzealnych, pomników i miejsc związanych z historią i kulturą Egiptu z różnych okresów i o różnym pochodzeniu.



Najważniejsze udostępnione obiekty to m.in. najstarsza piramida egipska – piramida Dżesera w Sakkarze (oddalonej o ok. 35 km od Kairu) i znajdujący się w tym samym miejscu grobowiec kapłana Wahtiego sprzed 4400 lat, katakumby Kaum asz-Szukafa (jeden z „siedmiu cudów średniowiecza”) i synagoga Elijahu ha-Navi w Aleksandrii, a także najstarsze kościoły chrześcijańskie w Starym Kairze, meczet Al-Azhar czy Muzeum Sztuki Islamskiej (zniszczone w ataku terrorystycznym w 2014 r.).

Obecnie największą popularnością, obok Muzeum Egipskiego, cieszy się Narodowe Muzeum Cywilizacji Egipskiej w dzielnicy Al-Fustat. Placówka działa od 2017 roku, ale dopiero teraz zakończono wyposażanie pierwszego piętra (kolejne dwa czekają na otwarcie). Ekspozycja robi ogromne wrażenie. Obejmuje wszystkie epoki i kultury w historii Egiptu od neolitu do współczesności i zdecydowanie wpisuje się w wizję różnorodności składającej się na odrębną „cywilizację egipską”.

Mumie władców faraońskich umieszczone są w hali głównej pod podłogą. Są szczegółowo opisane i efektownie wyeksponowane. Ich zwiedzanie odbywa się w dostojniejszej atmosferze, której sprzyja ciemny korytarz prowadzący do kolejnych pomieszczeń. Na poziomie – 1 odbywają się cykliczne wystawy. Zrewitalizowana okolica ma dużo uroku, budynek główny otacza zieleń i woda.
Na uwagę zasługuje także odnowione Muzeum Powozów Królewskich w dzielnicy Bulak, niedaleko placu At-Tahrir, gdzie w oryginalnej powozowni chedywa Ismaila (1863-79) można obejrzeć pojazdy królewskie należące do dynastii Muhammada Alego (1805-48) – założyciela nowoczesnego Egiptu. Zbiory obejmują akcesoria jeździeckie, wyposażenie asysty królewskiej i pamiątki związane z monarszym rodem. Zrewitalizowano także sam plac At-Tahrir, gdzie oprócz 19-metrowego obelisku Ramzesa II zainstalowano sfinksy z Luksoru.

Greckie marmury, afrykańskie brązy, indyjski diament. Wywiezione do muzeów Zachodu

Zwracanie zabytków, które trafiły do Europy w czasach kolonialnych, jest trudniejsze niż usuwanie nazwisk fundatorów kolekcji, którzy zbili majątek na pracy niewolników.

zobacz więcej
Po 10 latach otwarto wyremontowane Muzeum Muhammada Mahmuda Chalila , czyli „egipski Luwr” gromadzący jedną z największych na Bliskim Wschodzie kolekcji sztuki europejskiej. Kolekcja znajdująca się na 3 kondygnacjach pałacu w dzielnicy Ad-Dukki (niedaleko śródmieścia) zawiera dzieła sztandarowych twórców okresu XIX i początku XX wieku, m.in. Paula Gauguina, Auguste'a Rodina, Claude'a Moneta, Auguste'a Renoira i wielu innych – jedyne dzieło Vincenta Van Gogha zaginęło na rok przed rewolucją 2011 roku (sprawa do dziś nie została wyjaśniona).

Mahmud Chalil był politykiem z rodziny paszów-obszarników, kolekcję założył z inspiracji swojej żony Francuzki. Pałac z widokiem na Nil został wybudowany na początku XX wieku przez przedsiębiorcę żydowskiego, Chalil nabył go w latach 40. Po lewej stronie znajduje się willa As-Sadatów połączona z pałacem podziemnym korytarzem, aktualnie opasana żałobną wstęgą (w lipcu zmarła żona prezydenta, literaturoznawczyni i wykładowczyni akademicka).

Kolejną atrakcją na kulturalnej mapie Kairu jest otwarte w 2020 roku muzeum Nadżiba Mahfuza , jedynego egipskiego i arabskiego noblisty w dziedzinie literatury, mieszczące się w pobliżu bazaru Chan al-Chalili i miejsca narodzin pisarza (trzeba kierować się do kompleksu Abu az-Zahab wąską uliczką w prawo przed meczetem Al-Azhar). Muzeum gromadzi bibliotekę, przedmioty osobiste, odznaki, korespondencję itp. i umożliwia zapoznanie się z najważniejszymi wątkami w życiorysie twórcy.
Pałac barona Empaina został odnowiony z niezwykłą dbałością o szczegóły. Fot. Ziad Ahmed/NurPhoto via Getty Images
Projekt modernizacyjny jest niezwykle ambitny również dlatego, że przywraca miastu cenne budowle, które od dekad znajdowały się w stanie upadku. Przykładem jest przypominający indyjską świątynię pałac barona Empaina znajdujący się w dzielnicy Heliopolis założonej przez zamożnego Belga na początku XX wieku w miejscu starożytnego ośrodka kultu boga Re. W środku można obejrzeć zajmującą ekspozycję na temat historii powstania dzielnicy i rozmaitych inwestycji właściciela m.in. budowy kairskich linii tramwajowych. Pałac został odnowiony z wyjątkową dbałością o szczegóły, które odpowiadają oryginalnemu projektowi, łącznie z ogrodem i znajdującymi się w nim cennym artefaktami.

Inne godne polecenia zabytki będące nadal w remoncie to: Muzeum Rolnictwa – jedno z największych muzeów historii naturalnej na świecie – które wraz z Muzeum Dziedzictwa Dynastii Muhammada Alego znajduje się w kompleksie pałacowym księżniczki Fatimy Ismail w dzielnicy Ad-Dukki (już na finiszu), Muzeum Ceramiki Islamskiej w pałacu księcia Amru Ibrahima w Az-Zamalik, pałac sułtana Husajna Kamala w Heliopolis (przyszłe Centrum Komunikacji Elektronicznej dla Młodzieży).

W maju ogłoszono odnalezienie „złotego miasta” na terenie Teb Zachodnich . Trwa również odtwarzanie Szlaku Świętej Rodziny , nowe publikacje na ten temat można znaleźć w ofercie lokalnych wydawnictw.

Ale największe emocje budzi w tej chwili inauguracja Wielkiego Muzeum Egipskiego (GEM) w Gizie zaplanowana na koniec 2021 roku. Ma podobno trwać 12 dni. Ten kosztowny projekt (795 mln dolarów) ma stanowić jeden z największych i najnowocześniejszych obiektów muzealnych na świecie. „Czasami mam wrażenie, że budujemy tutaj czwartą piramidę” – powiedział dyrektor muzeum Tarik Taufik.
Projekt irlandzkiego biura Heneghan Peng Architects wyłoniono w 2003 roku spośród 1557 propozycji zgłoszonych z 82 krajów. Nowoczesny gmach muzeum jest zlokalizowany w niewielkiej odległości od piramid i nawiązuje do nich charakterem poprzez swoją czystą formę i wykorzystanie trójkąta jako głównego elementu kompozycji w oparciu o model polskiego matematyka tzw. „Trójkąt Sierpińskiego”.

Do muzeum trafiły już m.in. dwie łodzie faraona Chufu, posąg Ramzesa II, kolekcja z grobowca Tutanchamona (w większości) i liczne eksponaty, które nie mieściły się już w Muzeum Egipskim.

Dla osób lubiących podróże z mapą zwiedzanie tych miejsc nie powinno stanowić problemu. Ceny biletów do muzeów są stosunkowo niskie (równowartość 20 zł, a zwykle niższe), z wyjątkiem Narodowego Muzeum Cywilizacji Egipskiej (równowartość 40 zł). Opisy są dostępne w języku angielskim, niekiedy w cenie biletu zawiera się anglojęzyczny przewodnik (np. w Muzeum Nadżiba Mahfuza) lub można go wynająć za dodatkową opłatą.

Biust Kleopatry. Do władzy doszła po trupach braci, którzy byli zarazem jej mężami

Zmienne koleje losu, romanse z kandydatami na władców świata, egzotyczny anturaż i efektowna śmierć.

zobacz więcej
Do Kairu można łatwo dotrzeć autobusem lub samolotem z większości kurortów. Można też wynająć pokój hotelowy lub mieszkanie na kilka dni pobytu (szeroki wachlarz cenowy) w egipskiej stolicy. Wycieczki fakultatywne z kurortów obejmują zwykle najpopularniejsze egipskie atrakcje, ale warto próbować uzgodnić program z organizatorami.

Seria na czytelniczym topie

Osnowę ideową projektu modernizacyjnego, a zarazem realizowanej przez Egipt polityki historycznej dobrze oddaje zainaugurowana w 2020 roku seria wydawnicza „Tożsamość” jednej z najważniejszych państwowych instytucji kulturalnych – Głównej Organizacji Pałaców Kultury, w ramach której ukazały się dotąd 23 publikacje. Ich autorami są uznani historycy i intelektualiści, których prace są poświęcone kolejnym epokom w historii Egiptu: staroegipskiej, grecko-rzymskiej, bizantyńsko-koptyjskiej, muzułmańskiej i epoce odrodzenia i uniezależniania się państwa egipskiego od imperium osmańskiego zapoczątkowanej przez Muhammada Alego – dynastia panowała w Egipcie do czasu wybuchu rewolucji Wolnych Oficerów w 1952 roku i utworzenia republiki (z przerwą na okupację brytyjską).

Serię rozpoczyna klasyczne opracowanie historyka i założyciela amerykańskiej egiptologii Jamesa Breasteda z 1934 r. „The Dawn of Conscience” („Świt sumienia”), który w swoim słynnym dziele dowodził, że moralność narodziła się przed 5000 lat w Egipcie i że to właśnie ona była źródłem odniesienia dla późniejszych idei religijnych Hebrajczyków, a poprzez nich – Europejczyków. „Książka pokazuje Egipt jako kolebkę cywilizacji, miejsce, w którym człowiek po raz pierwszy usłyszał głos sumienia. Tutaj ono powstało i formowało się” – pisał we wstępie do książki jej tłumacz, znany egiptolog egipski, dr Salim Hasan.

Wiele mówi również inna pozycja z tej serii zatytułowana „Jedność historii Egiptu” (Wahdat tarich Misr) z 1972 roku. Jej autor wymienia „3 rodzaje ekstremizmów, które należy koniecznie odrzucić: regionalizmu opartego na historycznym i etnicznym dzieleniu Egipcjan, ekstremizmu uczuć religijnych, które stoją w sprzeczności z historią i narodem oraz idei arabskiej, ponieważ zaprzecza ona egipskiemu charakterowi i odziera go z jego historycznej i cywilizacyjnej specyfiki”.

Seria cieszy się ogromnym zainteresowaniem czytelników i wpisuje się w inicjatywy podejmowane w ostatnich latach przez wydawnictwa rządowe, które przywracają spuściznę literacką popularnych pisarzy i pionierów egipskiej modernizacji. Co ciekawe seria „Tożsamość” osiągnęła najwyższą sprzedaż zarówno w tym roku, jak i w ubiegłym.

Czternaście nowych miast

Ale projekt nowej egipskiej modernizacji opiera się nie tylko na polityce historycznej. Wpisują się w to także realizowane z wielkim rozmachem gigantyczne projekty architektoniczno-cywilizacyjne, choćby Nowy Kair – nowe miasto aglomeracji kairskiej, którego częścią jest znana dzielnica At-Tagammu al-Chamis.

Oprócz apartamentowców i osiedli willowych umieszczono tu centra handlowe, biurowce, obiekty sportowe, nowy kampus Uniwersytetu Amerykańskiego i Cairo Festival City, które jest siedzibą najważniejszych imprez targowych – w tym roku już po raz trzeci odbyły się tu Międzynarodowe Targi Książki.
Futurystyczna nowa stolica. Fot. MOHAMED ABD EL GHANY / Reuters / Forum
Osobnym projektem jest Nowa Stolica Administracyjna, której budowę zainicjowano w marcu 2015 roku, w odległości 45 km od centrum miasta. Ma tu powstać ponad 40 dzielnic z pełną infrastrukturą, lotniskiem, centrum biznesowym z drapaczami chmur, m.in. najwyższym na świecie 1000-metrowym Oblisco Capitale i najwyższym wieżowcem w Afryce tzw. Kultową Wieżą (konstrukcja jest już wzniesiona), aleją ministerialną nawiązującą do architektury faraońskiej (w stadium zaawansowanym), instytucjami edukacyjnymi, świątyniami – wzniesiono tu został drugi największy meczet na świecie i największa katedra na Bliskim Wschodzie, wszystko okolone parkami, terenami zielonymi i sztucznymi jeziorami.

Miasto zostało zaprojektowane jako tzw. „miasto inteligentne” wykorzystujące technologie internetowo-komunikacyjne do monitorowania infrastruktury i bezpieczeństwa. Ma w nim zamieszkać ponad 5 mln ludzi. Połączenie z Kairem i dzielnicą 6. Października mają zapewnić 2 linie szybkiej kolei jednoszynowej (54 km i 42 km).

W 2018 roku oczyszczono z min powierzchnię 1454 km2 w miejscu decydującej dla kampanii północnoafrykańskiej bitwy pod Al-Alamajn w 1942 roku. Dziś miasto, położone ponad 10o km na zachód od Aleksandrii i 240 km na północny zachód od Kairu, liczy kilka tysięcy mieszkańców, ale powstaje tam kolejny projekt: Nowe Al-Alamajn, które ma się finalnie stać się centrum turystyki, edukacji i administracji rządowej (w porze letniej).


To jedno z 14 nowych miast, jakie są wznoszone w ostatnich latach w Egipcie. W założeniu w przyszłości wchłoną one rozrośniętą mocno populację Kairu (ok. 20 milionów mieszkańców), przełamią centralizację, a w konsekwencji doprowadzą do przekształcenia egipskiej gospodarki i polityki, i zmienią mapę kulturalną kraju.

Jeśli dodamy do tego szereg innych programów rozwojowych – narodowy program do walki z wirusowym zapaleniem wątroby typu C realizowany z powodzeniem od kilku lat, budowa elektrowni atomowej w Ad-Daba, program rozwoju sektora rolniczego czy usprawnienie usług publicznych poprzez wdrażanie Narodowej Strategii Antykorupcyjnej – otrzymamy pełen program modernizacyjny kraju.

Przełomowa wydaje się też być inicjatywa „Godne życie”, którą już teraz uważa się za największy projekt rozwojowy w historii współczesnego Egiptu. Jej celem jest podniesienie jakości życia najsłabszych grup społecznych w całym kraju poprzez poprawę usług publicznych świadczonych mieszkańcom wsi i tzw. aszwa’ijjat (obszary nieformalnej zabudowy). Ma ona zapewnić mieszkańcom podstawową infrastrukturę m.in. wykończone mieszkania, kanalizację, przyłącza gazowe i elektryczne, szkoły, żłobki domowe, usługi i sprzęt medyczny, możliwości zatrudnienia w ramach mikroprzedsiębiorstw i spółdzielni, opiekę nad osobami najbardziej potrzebującymi (ludźmi starszymi, sierotami, rozwiedzionymi kobietami i młodzieżą) itp.

„Trudno sobie wyobrazić, jak uda się powstrzymać niepokoje, jeśli kolejna represyjna elita polityczna ponownie zawiedzie oczekiwania ludzi” – prorokował brytyjski autor i korespondent „The Guardian” Jack Schenker po ogłoszeniu przez Egipt projektów rozwojowych w 2015 roku („Sharm el-Sheikh rumbles with grand promises of the international elite”). W przeciwieństwie do przewidywań wszystko wskazuje jednak na to, że wizja modernizacyjna Egiptu jest realizowana i na razie cieszy się poparciem społeczeństwa.

– Agnieszka Piotrowska

TYGODNIK TVP, ul. Woronicza 17, 00-999 Warszawa. Redakcja i autorzy



Autorka jest tłumaczką, doktorem nauk humanistycznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, założycielką fundacji i serii wydawniczej Biblioteka Polsko-Arabska, w ramach której ukazała się książka „Egipcjanka. Wspomnienia Hudy Szarawi”; mieszka w Egipcie.

Zdjęcie główne: W Muzeum Cywilizacji Egipskiej mumie władców faraońskich są szczegółowo opisane i efektownie wyeksponowane. Fot. Jonathan Rashad/Getty Images
Zobacz więcej
Kultura Najnowsze wydanie
Disney. LGBT+ dla dzieci i młodzieży
Amerykański komentator twierdzi, że firmą zarządzają seksualni degeneraci.
Kultura Najnowsze wydanie
Kurtyna, co przesłania niesłychane tajemnice! Cyrk odmieniony
Woltyżerowie, kuglarze, linoskoczkowie rozpalają wyobraźnię widzów, przełamując wszelkie bariery…
Kultura Poprzednie wydanie
Partyjny reżyser, którego filmy latami leżały na „półkach”
Nawet jak był po linii i na bazie to wypadało to jakoś niewyraźnie.
Kultura Poprzednie wydanie
Serial dziwniejszy niż wszystkie inne
Mitologia ósmej dekady XX w. i moda na gadżety noszące „ejtisowy” znak firmowy.
Kultura Poprzednie wydanie
Kończy 80 lat i żyje. Choć już po wydaniu „Abbey Road”...
Czy McCartney naprawdę nie umarł?