Kultura

Przerażająca asceza chrześcijan i ciepło żydowskiej rodziny

Uwierzyć w Jezusa Chrystusa oznaczało dla niego stać się „nadczłowiekiem”. Zafascynowany był judaizmem, choć nie stronił od antysemickich uwag. Kim był Wasilij Rozanow?

Autor tekstów ze zbioru „Przez śmierć” będzie bohaterem kolejnego odcinka programu „Powidoki” (TVP Kultura, poniedziałek 14 stycznia, godz. 23.20), w którym Barbara Schabowska rozmawia z Piotrem Nowakiem o najbardziej kontrowersyjnych lekturach XX wieku.

Straszliwa prawda o narodzie izraelskim

Żydówka antysemitka – taki zarzut spadł na Hannah Arendt, gdy podniosła problem kolaboracji z władzami III Rzeszy.

zobacz więcej
W katalogu dyżurnych zarzutów, które w naszych czasach padają pod adresem chrześcijaństwa jest i taki, że wiara w Boga odkleja ludzi od rzeczywistości. Człowiek XXI wieku ceni sobie bowiem przede wszystkim pragmatyczne podejście do życia. Tak więc obietnicę „królestwa nie z tego świata” traktuje jako coś, co kłóci się z jego wartościami.

Na pozór podobnie chrześcijaństwo interpretował rosyjski pisarz i filozof Wasilij Rozanow. Urodzony w roku 1856 myśliciel to czołowa postać tak zwanego Srebrnego Wieku. Tym mianem określa się ważny nurt kultury rosyjskiej przełomu XIX i XX stulecia: do głosu doszło pokolenie osób, które zawiodły się na optymistycznych wizjach postępu społecznego i zwróciły się ku refleksji religijnej.

Ludzie ci bynajmniej nie skierowali się en bloc w stronę prawosławia. Chodziło raczej o to, że udzieliły im się charakterystyczne dla europejskiego modernizmu nastroje schyłkowe i sprawy duchowe nie pozostawały dla nich obojętne. Jak na tym tle prezentował się Rozanow? Podjął on spór z chrześcijaństwem jako religią, która – w jego przekonaniu – odbiera człowiekowi radość życia. Tyle że można odnieść wrażenie, iż ziemska pielgrzymka tego filozofa bynajmniej nie obfitowała w chwile szczęścia.

Sam bowiem Rozanow osobiście przeszedł drogę przez mękę. Mając 24 lata poślubił 40-letnią Apolinarię Susłową, która wcześniej była kochanką Fiodora Dostojewskiego. Żona Rozanowa była istną femme fatale – zasłynęła z rozpustnego prowadzenia się. Nie szczędziła swojemu dużo młodszemu mężowi bolesnych upokorzeń – urządzała mu sceny zazdrości i zarazem zdradzała go z innymi mężczyznami.
Apolinaria Susłowa i Wasilij Rozanow. Fot Wikimedia Commons/Александр Федорович Эйхенвальд,http://www.fotoluxstudio.photographer.ru/resources/names/photographers/89.htm/ autor nieznany - https://www.culture.ru/persons/8969/vasilii-rozanov, Domena publiczna
Kiedy po sześciu latach małżeństwa faktycznie się ono rozpadło, Apolinaria przez kolejne dwie dekady nie dawała Wasilijowi rozwodu. Z tego powodu Rozanow długo nie mógł poślubić kobiety, z którą się związał – Warwary Butiaginej. To, jak zapamiętał swoją relację z Susłową, najlepiej oddają jego następujące słowa: „uczucie zimnej wody na rozpalonych od płaczu oczach przy porannym myciu”.

Koniec starej Rosji przypadł na końcówkę życia Rozanowa. Gdy rozkręcał się terror bolszewicki, myśliciel wegetował w głodzie i nędzy. Zmarł w roku 1919 (5 lutego minie setna rocznica jego odejścia). Przed zgonem pojednał się jako wierny Cerkwi prawosławnej ze Stwórcą, choć jest opinia, że i to pojednanie nie było jednoznaczne...

Nowoczesność „uśmierciła” Boga i przetarła ludzkości szlak ku (samo)zagładzie

Doskonalimy technologie wojenne i wynajdujemy ideologie, które uzasadniają pozbywanie się dzieci (aborcja) i starców (eutanazja), żeby poszerzyć „przestrzeń życiową”.

zobacz więcej
Znamienne, że Rozanow bywa porównywany do Fryderyka Nietzschego. Niemiecki filozof krytykował chrześcijaństwo, ponieważ uważał je za wyraz resentymentu żywionego przez ludzi lichych wobec silnych jednostek. Głosił nadejście „nadczłowieka”, który by w warunkach kryzysu duchowego, będącego skutkiem „zmierzchu bożyszcz”, przewartościował normy moralne ustanowione przez społeczeństwo i wskazał światu wzór autentycznej, wolnej egzystencji.

Tymczasem Rozanow kontestował przekaz ewangeliczny z innej przyczyny. Rosyjski myśliciel uznał chrześcijaństwo za religię, której sednem są okrutne wyrzeczenia. Przerażała go asceza mnichów odrzucających dobra tego świata. A to oni byli w tej kwestii dla niego punktem odniesienia.

Gdzie zatem Rozanow wypatrywał alternatywy dla Ewangelii? W biblijnym judaizmie i czczących płodność kultach pogańskich (co zarazem paradoksalnie nie przeszkadzało mu – człowiekowi pełnym sprzeczności – formułować w swoich tekstach uwagi o charakterze antysemickim, jak choćby przy okazji procesu Menachema Bejlisa, gdy w carskiej Rosji spadły na Żydów oskarżenia o mord rytualny). Filozof szukał w religii pierwiastków naturalistycznych – takich, które uświęcałyby cielesność, płciowość, małżeństwo, rodzinę. I znalazł je w Starym Testamencie oraz wierzeniach starożytnych ludów: Asyryjczyków, Babilończyków, Egipcjan.

TYGODNIK TVP, ul. Woronicza 17, 00-999 Warszawa. Redakcja i autorzy


Zgłębiając aforyzmy i szkice Rozanowa – po polsku ukazały się one między innymi w książkach: „Apokalipsa naszych czasów”, „Opadłe liście”, „Przez śmierć” – można dojść do wniosku, że ich autor był ekscentrykiem, zwłaszcza jeśli chodzi o odczytanie Ewangelii. Ale jeśli nawet rosyjski myśliciel fałszywie ją interpretował, to chcąc nie chcąc odsłonił pułapki, które czyhają na chrześcijan od dwóch tysiącleci.

Jedną z nich jest pokusa, aby dali oni sobie wmówić, że orędzie Jezusa Chrystusa odkleja ich od rzeczywistości. Tymczasem powołaniem przeciętnego chrześcijanina jest bycie mężem lub żoną, ojcem lub matką, a nie – jak sugerował Rozanow – żyjącym w celibacie pustelnikiem (choć i to powołanie też ma swój sens).

Nie ma zatem bardziej ewangelicznej ścieżki zbawienia niż codzienne użeranie się w rodzinie. Tak więc również i na tym polu chrześcijaństwo jest wypełnieniem religii mojżeszowej, a nie jej przeciwieństwem.

– Filip Memches
Zobacz inne odcinki programu „Powidoki filozoficzne”:
Zdjęcie główne: „Jezus wyśmiewany przez żołnierzy”, obraz Édouarda Maneta z 1865 roku. Fot. Art. Institute Chicago, domena publiczna – https://www.artic.edu/artworks/16499/jesus-mocked-by-the-soldiers?is_public_domain=1&utm_source=DesignTAXI&utm_medium=DesignTAXI&utm_term=DesignTAXI&utm_content=DesignTAXI&utm_campaign=DesignTAXI
Zobacz więcej
Kultura Najnowsze wydanie
Pępek świata epoki pudrowanych peruk: rozpusta i wielka sztuka
To Francuzi przyczynili się do powstania czarnej legendy republiki: zmurszałej, egoistycznej i wrogiej postępowym ideom „ladacznicy Adriatyku”.
Kultura Najnowsze wydanie
Wojna o władzę, czyli jak samo dobro walczy ze złem
W nowoczesnej polityce uczestnik starcia o władzę samego siebie deifikuje, a przeciwnika – diabolizuje.
Kultura Poprzednie wydanie
Słynny polski reżyser był ideologiem radykalnej lewicy
Wraz z późniejszym narodowcem Bolesławem Tejkowskim powołał rewolucyjną organizację. Pisali: „przeciwstawiamy się reakcji stalinowskiej i burżuazyjnej”.
Kultura wydanie 4.01.2019 – 11.01.2019
Opowieści o duszy. Ranking teatralny
50 minut z aktorem biegającym wzdłuż torów i historia piekła złożona z tekstów kabaretowych... Teatralna mapa Piotra Zaremby
Kultura wydanie 4.01.2019 – 11.01.2019
Między Smokiem Wawelskim a Leonardem DiCaprio
Stanisław Szukalski uważał, że Polska stała się w IX wieku kolonią Zachodu.