Felietony

Gdzie rozstrzelali ludzi? Kiedy bombardują? Czym zabić głód?

Powstanie oczami cywila. To opis zupełnego ograniczenia świadomości do najbliższych paru metrów. Modlitwy w piwnicach, zresztą ze swoim przyjacielem Swenem Czachorowskim układali litanie śpiewane. Po dwóch tygodniach właściwie zaczął się potworny głód w piwnicach – mówi Andrzej Dobosz w 18. odcinku „Spisu treści”, w którym opowiada o „Pamiętniku z powstania warszawskiego” Mirona Białoszewskiego.

Dywany na klatkach, kapliczki i Lizbońska 2, gdzie kradli pasztet i rowery

Andrzej Dobosz w 3. odcinku „Spisu treści” opowiada o stołecznych domach. „Kamienice czynszowe Warszawy 1864 – 1914” Aleksandra Łupienko oraz „Chamowo” Mirona Białoszewskiego.

zobacz więcej
Miron Białoszewski, urodzony w roku 1922, debiutował w 1956 tomikiem wierszy „Obroty rzeczy”. Był człowiekiem słabego zdrowia, tak że większość dni spędzał w łóżku, gdzie go odwiedzano i zawsze było kilkanaście osób.

W końcu zaczęto notować i nagrywać nawet jego chrząknięcia czy półsłowa, tak że w Państwowym Instytucie Wydawniczym „Utwory zebrane” Mirona doszły do 18 tomów. Ale ważne wydają mi się dwie pozycje: „Chamowo” oraz, z okolic roku 1960, „Pamiętnik z powstania warszawskiego”.

Książka wyjątkowa na ten temat, bo wszystkie wcześniejsze i późniejsze są to opisy akcji militarnych, jakichś małych oddziałów, zdobywania czy obrony jakiejś okolicy i w perspektywie powstańców pisane. Natomiast to jest opis cywilny człowieka, którego udział w powstaniu ogranicza się do przenoszenia płyt chodnikowych na kolejne barykady czy dźwigania noszy z ciężko rannymi.

– Ja opowiadałem o powstaniu od początku jakoś, różnym ludziom – i znanym sobie, i nieznanym, i w pociągu, i przypadkowo. W ten sposób chyba wyrobiły się pewne toki opowiadaniowe. Wiedziałem, że kiedyś o tym napiszę, tylko nie mogłem wtedy jeszcze dać sobie z tym rady, jak – wspominał Białoszewski w filmie Piotra Morawskiego „W pobliżu Mirona”.
„Spis treści”, odcinek 18. Andrzej Dobosz o „Pamiętniku z powstania warszawskiego” Mirona Białoszewskiego
„Pamiętnik z powstania warszawskiego” zaczyna się w okolicach ulic Żelaznej i Chłodnej, tam go zastaje powstanie. A potem kolejno przenosi się na Nowe Miasto, w piwnice kościoła panien sakramentek, potem wędruje na Stare Miasto, gdzie ostrzał był wyjątkowo ciężki.

Jest to bardzo prawdziwy zapis doświadczenia – gdzie rozstrzelali, skąd można się spodziewać natarcia, czy bombardują w nocy, czy wolą bombardować jak się robi widno. Jest to opis zupełnego ograniczenia świadomości do najbliższych paru metrów. Modlitwy w piwnicach. Zresztą on sam ze swoim przyjacielem Swenem Czachorowskim układali litanie śpiewane, głośno, po piwnicach.

Opisuje sytuacje głodu. To znaczy przez pierwsze dwa tygodnie, na przykład w klasztorze panien sakramentek na Rynku Starego Miasta, siostry miały zapasy, gotowały zupy i stało się tam w kolejce po zupy. Natomiast po dwóch tygodniach właściwie zaczął się potworny głód w piwnicach.

Rzeczą, o której najbardziej marzono, były kartofle. W Warszawie w rozmaitych miejscach, już na skwerkach czy w ogródkach, na podwórzach hodowano kartofle. Tak że ktoś od czasu do czasu z piwnicy wyskakiwał, żeby wyszarpać przy pomocy łyżki parę kartofli z ziemi.
– Andrzej Dobosz,
filozof i polonista, autor felietonów – w tym zbiorów „Pustelnik z Krakowskiego Przedmieścia” (1993), „Generał w bibliotece” (2001), „Ogrody i śmietniki” (2008), „Z różnych półek”(2014) – oraz opowiadania „O kapeluszu” (1999). Doktoryzował się u Leszka Kołakowskiego, przyjaźnił się z Janem Józefem Lipskim, chadzał na spotkania w kawiarni PIW-u przy „opozycyjnym” stoliku Antoniego Słonimskiego. Był inwigilowany przez SB, w 2005 r. otrzymał od IPN status osoby represjonowanej. W 1974 r. wyemigrował do Francji, prowadził w Paryżu polską księgarnię. Zagrał epizody w wielu filmach: „Rejsie” (Marek Piwowski, 1970), „Trzecia część nocy” (Andrzej Żuławski, 1971), „Trzeba zabić tę miłość” (Janusz Morgenstern, 1972), „Stawiam na Tolka Banana” (Stanisław Jędryka według powieści Adama Bahdaja, 1973) oraz „Ryś” (Stanisław Tym, 2007; Dobosz nawiązywał do swej roli filozofa z „Rejsu”).



TVP1 emituje cykl rozmów z Andrzejem Doboszem „Spis treści” w każdą sobotę i niedzielę. Programy te co piątek można przedpremierowo obejrzeć w Tygodniku TVP.
Zobacz też pozostałe odcinki programu „Spis treści”. Numery 1-20:
Zdjęcie główne: Powstanie Warszawskie. Groby na podwórkach. Fot. Ministerstwo Informacji i Dokumentacji rządu RP na emigracji/NAC, sygn. 21-221
Zobacz więcej
Felietony Najnowsze wydanie
A jeśli wróg się dowie, że nasi żołnierze noszą kolorowe spodnie?
Ciekawa opowieść o życiu zamożnej, urzędniczej inteligencji galicyjskiej przed I wojną światową.
Felietony Najnowsze wydanie
Zaczęło się?
Komentarz Andrzeja Krauzego w Tygodniku TVP.
Felietony Najnowsze wydanie
Ludzie bali się nosić lepsze ubrania, odzywać się i uśmiechać
Opisał terror sowiecki, choć był tak apolityczny, że w latach 50. spytał Słonimskiego: „Słuchaj Antoni, podobno jakiś Chruszczyk coś powiedział na Stalina?”
Felietony Najnowsze wydanie
Cień
Rysunki Piotra Młodożeńca w Tygodniku TVP.
Felietony Poprzednie wydanie
„Żółte kamizelki” przeciw łupieżcom. Mieszczańska rewolucja
Filip Memches: Klasa średnia się buntuje nie dlatego, że przegrywa w wyścigu szczurów z potęgą globalnego oligarchicznego kapitału, lecz z powodu polityki państwa.