Historia

Zakopane zerwało z Austrią. Wolało „niemal dyktaturę” Żeromskiego

„Zaprzysięgłem uroczyście wojsko, policję, szpiclów, gminę, pocztę i telegraf na wierność nowemu państwu, a nawet prowadziłem wojnę o odzyskanie wsi od inwazji czeskiej” – wspominał Stefan Żeromski listopad 1918 roku, gdy rządził jako prezydent Rzeczypospolitej Zakopiańskiej.

Stefan Żeromski był nie tylko pisarzem, który trwale zapisał się w historii polskiej literatury. Był też akuszerem naszej niepodległości. Stanął bowiem na czele tzw. Rzeczypospolitej Zakopiańskiej, bo stolica Tatr – o czym niewielu pamięta – to pierwszy skrawek odrodzonej polskiej państwowości po I wojnie światowej i 123 latach zaborów.

„Za austriackich czasów stanowiło ono jakąś małą wysepkę polskości, do której nie docierały żadne c. k. napisy i żółto-czarne kolory. Było zawsze biało-czerwone ze swoimi ośnieżonymi szczytami i czerwonymi od promieni słońca górskimi zboczami. Tu nie słyszało się języka niemieckiego i nie widziało reklam wiedeńskich wyrobów. Było się U SIEBIE” – wspominała Zakopane satyryczka Magdalena Samozwaniec.

Morze wesela na Podhalu

W sierpniu 1914 roku w hotelu Stamary spotykali się inicjatorzy zakopiańskiej kompanii strzeleckiej, która wyruszyła na szlak bojowy, zasilając Legiony Piłsudskiego. Na czas I wojny osiedlili się pod Giewontem wybitni przedstawiciele polskiej nauki i kultury, których linie frontu odcięły od ich domów. Na czołową postać wyrósł Stefan Żeromski, który poza pisarstwem działał też w dziedzinie gospodarki i polityki.

Pod Tatrami wykuwała się polska niepodległość. 13 października 1918 r. zgromadzenie obywatelskie, w którym uczestniczyło ponad 500 osób – pod przewodnictwem Żeromskiego, Mariusza Zaruskiego oraz Wincentego Szymborskiego, zarządcy dóbr hrabiego Zamoyskiego i ojca późniejszej noblistki Wisławy Szymborskiej – przyjęło rezolucję, w której zebrani opowiedzieli się za całkowitym zerwaniem z Austrią oraz utworzeniem wolnej i niepodległej Polski w jej historycznych granicach.
Powołano miejscową Organizację Narodową, a na jej czele stanął właśnie Żeromski, który później wspominał ten wyjątkowy czas: „Powierzono mi niemal dyktaturę w Zakopanem z przyległymi dolinkami. Sprawowałem ten niezapomniany, śmieszny i wyniosły urząd przez jedenaście dni, gdy się mama Austria waliła w gruzy. Zaprzysięgłem uroczyście wojsko, policję, szpiclów, gminę, pocztę i telegraf na wierność nowemu państwu, a nawet prowadziłem wojnę o odzyskanie wsi Głodówki i Sucha Hora od inwazji czeskiej. Mile wspominam te moje przewagi wojenne i dyktatorskie, gdyż zawierają morze wesela”.

„Choćby z diabłem, byle do wolnej Polski”. Legenda Pierwszego Ułana II RP

Gen. Bolesław Wieniawa-Długoszowski skupia w sobie losy II RP.

zobacz więcej
Zakopane, wypowiadając posłuszeństwo cesarzowi, stało się pierwszym skrawkiem wolnej Rzeczypospolitej, bo dopiero dwa dni później polscy posłowie do parlamentu austriackiego przyjęli uchwałę, w której określili się jako obywatele państwa polskiego.

28 października 1918 w Krakowie powstała Polska Komisja Likwidacyjna Galicji i Śląska Cieszyńskiego – tymczasowa władza polska dla tego zaboru austriackiego, likwidująca relacje z Austro-Węgrami oraz utrzymująca bezpieczeństwo do czasu utworzenia niepodległego państwa polskiego. 31 października Kraków, a dzień wcześniej Zakopane oficjalnie ogłosiły niepodległość. Polscy oficerowie rozbroili żołnierzy innych narodowości, przejęli skład broni, stację telefoniczną, po czym oddali się do dyspozycji Organizacji Narodowej.

W szponach hazardu

Stolica Tatr już od początku XX wieku funkcjonowała jako ośrodek patriotyczny, leczniczy, kulturalny, turystyczny, a także narciarski. Organizowano tu międzynarodowe zawody sportowe, by przyciągnąć turystów nie tylko w krótko trwającym sezonie letnim (lipiec, sierpień) czy zimowym (luty, marzec). W Międzynarodowych Zimowych Zawodach Hippicznych na Równi Krupowej startowali słynni generałowie Juliusz Rómmel i Władysław Anders.

Pięknie położone, górskie miasto przyciągało wybitne osobowości i indywidualności. Zwłaszcza że pełniło też ważną rolę rozrywkową. Za sanacji krążyła anegdota, iż ulubiony adiutant marszałka Piłsudskiego, wyjeżdżał z Warszawy konno wieczorem, by od rana w Zakopanem oddawać się towarzyskim uciechom. W rzeczywistości Bolesław Wieniawa Długoszowski stał się zapalonym narciarzem. Po konnym rajdzie z Warszawy do Zakopanego brał nocną kąpiel w strumieniu, a o świcie wyruszał w góry. Niezwykle popularny w latach 30-tych był brydż, w którego grywała namiętnie większość kadry oficerskiej. Ukochanym miejscem karciarzy był Klub Zakopiański nad znaną restauracją Franciszka Trzaski u zbiegu Krupówek i ul. Tadeusza Kościuszki (później Hotel Giewont).
Obok wymienianego już Żeromskiego, w stolicy Tatr mieszkali lub bywali także Henryk Sienkiewicz, Kazimierz Przerwa - Tetmajer, ojciec i syn Witkiewiczowie, Jan Kasprowicz, Helena Modrzejewska, Mieczysław Karłowicz, Karol Szymanowski, Józef Piłsudski, Zofia i Karol Stryjeńscy, Krzysztof Kamil Baczyński, Kossakowie, Pawlikowscy i wiele innych, wybitnych postaci.

Bobkociąg na Kasprowy

Zakopane rozwijało się także jako zimowa stolica Polski i główny ośrodek narciarski oraz turystyczny. Fakt, że Rzeczpospolita żyła wówczas budową Centralnego Okręgu Przemysłowego, zainspirował hasło Budowy Centralnego Okręgu Turystycznego na Podhalu.

Gruźlica, romanse, kultura i FIS

W lutym 1939 roku w Zakopanem rozegrano ostatnie przed wojną Mistrzostwa Świata w narciarstwie klasycznym. Wiele medali zgarnęli reprezentanci Niemiec ze swastykami na piersiach. To był koniec magicznego międzywojnia w sercu Tatr. Jak rodził się czar kurortu pod Giewontem?

zobacz więcej
Rodząca się branża turystyki masowej podlegała resortowi komunikacji. W latach 30. XX wieku liczne protesty miłośników przyrody i dziewiczej urody Tatr wywołała budowa kolejki linowej na Kasprowy Wierch, której pomysłodawcą był Aleksander Bobkowski, wiceminister komunikacji i zapalony narciarz, a prywatnie zięć prezydenta Ignacego Mościckiego. Spór przerodził się w skandal, a w rolach głównych wystąpili orędownicy ochrony przyrody – tzw. ochroniarze – kontra zwolennicy budowy kolejki – tzw. kolejkowicze.

Antoni Słonimski zabrał głos w tej sprawie na łamach „Wiadomości Literackich”. „Ochraniarze przyznają, że kolejka jest pożyteczna, ale twierdzą, że jest nieestetyczna. A więc jest to coś w rodzaju kanalizacji. Można by więc sprawę rozstrzygnąć pewną dyskretną umową. Korzystać z kolejki, ale o niej nie mówić. Postępować tak jak postępujemy wobec normalnego klozetu” – radził skamandryta.
Bobkowski, dla przyjaciół Bob, był również działaczem sportowym oraz prezesem Polskiego Związku Narciarskiego. W dużej mierze dzięki jego osobistym wpływom i staraniom Zakopane było dwukrotnie organizatorem Mistrzostw Świata Federacji FIS. Na Kalatówkach powstał hotel służący organizacji zawodów narciarskich. Budowano także nowe obiekty sportowe: kolejkę na Gubałówkę, wyciąg saniowy w Kotle Gąsienicowym i w Sławsku.

Na fali „marusarzomanii”, która wybuchła dzięki sukcesom najlepszego wówczas polskiego skoczka Stanisława Marusarza, wybudowano ponad 30 skoczni narciarskich w różnych miejscowościach górskich, w tym zakopiańską Krokiew. Krytycy poczynań Bobkowskiego nie mogli mu wybaczyć ceprostrady prowadzącej z Morskiego Oka na Szpiglasową Przełęcz. W pierwotnym założeniu miała dotrzeć aż na Kasprowy Wierch, by latem amatorzy górskich wędrówek mogli skorzystać z kolejki linowej.
Dzięki temu, że Bob był ministrem komunikacji, Zakopane otrzymało szybkie połączenie kolejowe z resztą Polski – słynną „luxtorpedę”, która dystans między Krakowem a stolicą Tatr pokonywała w dwie i pół godziny. Wielką popularnością cieszył się też pociąg turystyczny, który w składzie miał wagon kąpielowy oraz restauracyjno - taneczny, a czasem nawet kinowy. Rozrywkowo nastawieni podróżni nadali mu nazwę „narty-dancing-brydż”.

Uznanie Wodza

Silny wrażliwy człowiek

Początkowo nawoływał do kompromisu i zgody. Dopiero po zamachu na Narutowicza stał się wobec przeciwników bezwzględny. 150 lat temu urodził się Józef Piłsudski.

zobacz więcej
Ale wrócmy jeszcze do 1 listopada 1918 roku. Tego dnia Organizacja Narodowa przekształciła się w Radę Narodową, która złożyła przyrzeczenie wierności Polsce i objęła w jej imieniu władzę w niepodległej, polskiej Rzeczypospolitej Zakopiańskiej. Stefan Żeromski został wtedy prezydentem Rzeczypospolitej Zakopiańskiej, a jego zastępcami – Mariusz Zaruski, Wincenty Szymborski i przewodniczący Związku Górali Franciszek Pawlica.

11 listopada Józef Piłsudki został Naczelnym Dowódcą Wojska Polskiego i trzy dni później powierzył Ignacemu Daszyńskiemu misję utworzenia rządu państwa polskiego. Polska Komisja Likwidacyjna, która wcześniej odmówiła podporządkowania się utworzonemu przez Niemcy i Austro-Węgry Królestwu Polskiemu, objęła zarząd Galicji i uznała zwierzchnictwo Naczelnego Wodza.

16 listopada Rada Narodowa w Zakopanem rozwiązała się. I tak, kilkunastu dniach pierwszej polskiej wolności, Rzeczpospolita Zakopiańska przestała istnieć.

– Irena Pręcikowska

TYGODNIK TVP, ul. Woronicza 17, 00-999 Warszawa. Redakcja i autorzy

Zdjęcie główne: Marzec 1930 roku. Górale z Białego Dunajca podczas Zawodów Strzeleckich o mistrzostwo Tatr w Zakopanem. Fot. NAC/IKC, sygn. 1-S-2943-3
Zobacz więcej
Historia Najnowsze wydanie
Sfotografował Wielki Głód. I jest kłopot. Z autorem zdjęć
Za zarwanie kilku kłosów można było dostać karę śmierci.
Historia Najnowsze wydanie
XVII-wieczna zapowiedź trzeciego rozbioru – traktat w Radnot
Karol X Gustaw chciał z Bałtyku zrobić wewnętrzne morze szwedzkie. Polskim królem miał być książę Siedmiogrodu Jerzy II Rakoczy.
Historia Poprzednie wydanie
Nie taki złoty chłopiec
Sto lat temu brytyjski archeolog odkrył grobowiec Tutanchamona.
Historia wydanie 18.11.2022 – 25.11.2022
Od kurtyzany do celebrytki. Przez łóżko do towarzyskiej kariery
Legenda pięknej Greczynki jest nadal żywa. Na Ukrainie.
Historia wydanie 18.11.2022 – 25.11.2022
Swawolny Tadeuszek. Niełatwy bohater dialogu polsko-rosyjskiego
Jego nazwisko w Rosji było synonimem donosiciela, pyszałka i łajdaka.