Felietony

Lenin siedział obok Lenina i tak przez osiem rzędów wielkiego teatru. Polski reżyser zaciskał zęby. Bał się jak w oflagu?

Po niemiecku mówił równie dobrze, jak po polsku. Walczył w Powstaniu Warszawskim i przeżył niewolę, wybitny polski reżyser o żydowskich korzeniach. W swych felietonach snuł opowieści okupacyjne i powojenne. O Polsce, zachodnich aktorkach i aktorach, szwajcarskich pisarzach a nawet o Leninach. Andrzej Dobosz mówi o Erwinie Axerze i jego „Ćwiczeniach pamięci” w 9. odcinku programu „Spis treści”.

Elokwentni aktorzy, sport i rozhisteryzowani pisarze, których ratowała mówiąc, że lud czeka na nich

W latach 60. w kawiarni „Czytelnik” elity intelektualne rozmawiały godzinami o… meczach piłkarskich. Andrzej Dobosz opowiada o tym w 9. odcinku programu „Z pamięci”.

zobacz więcej
W 1956 roku powstał „Dialog”. Był to miesięcznik i wtedy niemal w każdym numerze zaczęły się uklazywać „Ćwiczenia pamięci”. Były to eseje. Są tam opowieści okupacyjne i powojenne. Sylwetki zarówno zachodnich aktorek i aktorów, wybitnych. Opowieści o Friedrichu Dürrenmatcie, o Maksie Frischu. O powojennej historii Polski.

Pierwszy tom „Ćwiczeń pamięci” wyszedł w Państwowym Instytucie Wydawniczym w roku 1984. Potem Wydawnictwo Literackie w Krakowie przejęło je i tak ukazały się cztery kolejne serie – „Drugie ćwiczenia pamięci”, „Trzecie…”, „Czwarte…” – w 2006 r. I wkrótce z tych czterech tomów Marek Zagańczyk przygotował dla Wydawnictwa Iskry taki duży tom „Z pamięci”.

Erwin Axer, syn szalenie kulturalnie spolonizowanego żydowskiego adwokata lwowskiego, był doskonale dwujęzyczny. Znał niemiecki równie dobrze jak polski. Był w Warszawie podczas Powstania. Wyszedł z legitymacją oficera Armii Krajowej. Był w oflagu niemieckim, ale traktowany przyzwoicie.

W tym oflagu, żeby się nie nudzić, zapisał na przykład swoje wspomnienia, doświadczenia, od lata 1939 do końca roku ’39. I to jest na przykład w „Czwartych ćwiczeniach pamięci”.
„Spis treści”, odcinek 9. Andrzej Dobosz o „Ćwiczeniach pamięci” Erwina Axera
Byliśmy zaprzyjaźnieni z Axerem i Jerzym Timoszewiczem. Odbywaliśmy spacery w Łazienkach i Axer często opowiadał rzeczy, które potem zapisał. Ja już nie do końca jestem świadom, co usłyszaem najpierw na żywo, a potem dopiero znalazłem w książkach.

Historia jakby przebijająca wszystkie, to jest opowieść, jak został zaproszony na sesję naukowo-teatralną z okazji stulecia Lenina. Tam były referaty, ale pierwszego przedpołudnia, w największym teatrze Leningradu, miał się stawić o godzinie 11. Wchodząc zobaczył: pierwsze osiem rzędów dużej sali było wypełnione przez samych Leninów. Otóż ściągnięto z całego Związku Sowieckiego wszystkich aktorów, którzy gdziekolwiek na prowincji odgrywali rolę Lenina i każdy z nich wychodził i przez kilka minut kawałek roli recytował. Axer z najwyższym trudem utrzymywał powagę. Zagryzał zęby, żeby nie wybuchnąć śmiechem i widział, że jego sąsiedzi reagują podobnie.
Andrzej Dobosz. Fot. printscreen programu
– Andrzej Dobosz,
filozof i polonista, autor felietonów – w tym zbiorów „Pustelnik z Krakowskiego Przedmieścia” (1993), „Generał w bibliotece” (2001), „Ogrody i śmietniki” (2008), „Z różnych półek”(2014) – oraz opowiadania „O kapeluszu” (1999). Doktoryzował się u Leszka Kołakowskiego, przyjaźnił się z Janem Józefem Lipskim, chadzał na spotkania w kawiarni PIW-u przy „opozycyjnym” stoliku Antoniego Słonimskiego. Był inwigilowany przez SB, w 2005 r. otrzymał od IPN status osoby represjonowanej. W 1974 r. wyemigrował do Francji, prowadził w Paryżu polską księgarnię. Zagrał epizody w wielu filmach: „Rejsie” (Marek Piwowski, 1970), „Trzecia część nocy” (Andrzej Żuławski, 1971), „Trzeba zabić tę miłość” (Janusz Morgenstern, 1972), „Stawiam na Tolka Banana” (Stanisław Jędryka według powieści Adama Bahdaja, 1973) oraz „Ryś” (Stanisław Tym, 2007; Dobosz nawiązywał do swej roli filozofa z „Rejsu”).



TVP1 emituje cykl rozmów z Andrzejem Doboszem: „Spis treści” (co sobota, godz. 12.25) oraz „Z pamięci” (co niedziela, godz. 12.50). Programy te co piątek można przedpremierowo oglądać w Tygodniku TVP.
Zobacz też pozostałe odcinki programu „Spis treści”:
Przeczytaj inne odcinki programu „Spis treści”:

O „Raptularzu” Zbigniewa Raszewskiego


O dwóch niezwykłych kryminałach: „Złym” Leopolda Tyrmanda i „Tajemnicy Nalewek” Henryka Nagiela

O stołecznych domach, w tym „Kamienice czynszowe Warszawy 1864 – 1914” i „Chamowo” Mirona Białoszewskiego

Petersburg jest ponury, a Budapeszt to piękniejsza Warszawa... Joanna Czeczott „Petersburg. Miasto snu” i John Lukacs „Budapeszt 1900: Portret miasta i jego kultury”

O Bohdanie Korzeniewskim – jego autobiograficznej powieści „Książki i ludzie” oraz „Dramatach wybranych” Moliera, które przetłumaczył

„Na krańce świata” Normana Daviesa oraz „Wspomnienia” Anny i Władysława Tatarkiewiczów

„Syberia. Historia i ludzie” Janet M. Hartley oraz „Pamiętniki” Zygmunta Szczęsnego-Felińskiego

„Obrazy Włoch” Pawła Muratowa, „Przypomniane. Profesor Jadwiga Czachowska w Instytucie Badań Literackich PAN” oraz „Współcześni polscy pisarze i badacze literatury”

O Erwinie Axerze i jego „Ćwiczeniach pamięci”

Andrzej Biernacki: „Abeandry”, „Portrety uczonych polskich” oraz „Zatajony artysta. O Wacławie Borowym 1890-1950”

„Szkoła Główna – kręgi wpływów” oraz „Metamorfozy Pałacu Staszica” Aleksandry Wójtowicz

Iwona i Andrzej Fedorowicz „25 polskich wynalazców i odkrywców, którzy zmienili świat” oraz Piotr Wróbel „Listopadowe dni 1918: kalendarium narodzin II Rzeczypospolitej”

„Mój ojciec. Wspomnienia” Zofii Pileckiej-Optułowicz oraz „O granice niepodległości i cywilizację. Szkice o wojnie polsko-bolszewickiej”
Zdjęcie główne: Włodzimierz Lenin z bolszewickimi przywódcami na Placu Czerwonym w Moskwie, 25 maja 1919 roku. Fot. Wikimedia
Zobacz więcej
Felietony Najnowsze wydanie
Przed 11 listopada narasta atmosfera grozy…
Amerykańskie media już mają gotowe relacje z Marszu Niepodległości.
Felietony Najnowsze wydanie
Nie lubił sejmokracji i importowanych idei. Ostatni Sarmata
Piłsudskiego „lewicowość” i „prawicowość” w ogóle nie interesowały.
Felietony Najnowsze wydanie
Austriacka córka namiestnika Czech urodziła wybitnych Polaków
Konfederat barski, ambasador carycy, zesłaniec, wysłannik Andersa – jedna rodzina. Arystokraci.
Felietony Najnowsze wydanie
MSR
Rysunki Piotra Młodożeńca na portalu tygodnik.tvp.pl.
Felietony Najnowsze wydanie
Burza
Andrzej Krauze komentuje dla portalu tygodnik.tvp.pl.