Historia

Harcerki walczą do końca życia. Wyklęta „Iskierka” o swoich losach

Były młode i miały całe życie przed sobą. Choć wiedziały, że grozi im zesłanie do łagrów, narażały swoje życie, nawet po zakończeniu wojny. – Musiałyśmy walczyć do końca, by oddać swoje życie za Ojczyznę, może z rozpaczy, ale tak byłyśmy wychowane – mówi Stanisława Kociełowicz „Iskierka”, jedyna żyjąca bohaterka książki „Dziewczyny wyklęte 2”. Portalowi tvp.info opowiedziała o swojej kilkuletniej gehennie w łagrach i jak udało jej się przeżyć i wrócić do Polski.

„Bogu dziękuję, że mogę umierać za Ojczyznę”. Wspominamy Żołnierzy Wyklętych

1 marca 1951 r. w więzieniu na warszawskim Mokotowie, po pokazowym procesie, rozstrzelanych zostało siedmiu członków Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”.

zobacz więcej
Żołnierze wyklęci, często nazywani też niezłomnymi stanowili antykomunistyczny i niepodległościowy ruch partyzancki, stawiający opór sowietyzacji Polski i podporządkowaniu jej ZSRR. Swoimi działaniami starali się toczyć nierówną walkę ze służbami bezpieczeństwa ZSRR i tymi w Polsce. Liczbę członków grup konspiracyjnych szacuje się nawet na 120-180 tysięcy osób.

Choć nieliczni, ukrywając się w lasach, nie poddawali się przez kilkanaście lat od zakończenia wojny, to w praktyce większość organizacji zbrojnych upadła na skutek braku reakcji mocarstw zachodnich na sfałszowanie wyborów do Sejmu w styczniu 1947 i powyborczej amnestii. W walkach podziemia z władzą komunistyczną zginęło łącznie około 15 tys. ludzi.

Upamiętnienie po latach zapomnienia

Przez kilkadziesiąt lat milczano o ich bohaterskiej postawie i dopiero w ciągu ostatnich lat doczekali się upamiętnienia. Temu służy ustanowiony w 2011 roku Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” oraz najwyższe odznaczenia państwowe, pośmiertnie wręczane rodzinom. Niewielu z nich dożyło tej chwili, a jedną z takich osób jest Stanisława Kociełowicz ps. „Iskierka”. Jej historia doskonale wyjaśnia na czym polegała owa niezłomność tych przeważnie młodych ludzi.
Stanisława Kociełowicz spotkała się z nami w Muzeum Powstania Warszawskiego (fot. tvp.info/C.Prośniak)
Przerwane dzieciństwo i nauka

Gdy wybuchła wojna była niespełna 10-letnią dziewczynką, zamieszkałą wraz z rodzicami i młodszym rodzeństwem w Kolonii nieopodal Wilna. – Do 1939 roku było cudownie, wspaniale, taka oaza – przypomina sobie. Szczęśliwe dzieciństwo i pierwsze lata szkolnej edukacji przerwała jednak najpierw radziecka, a potem niemiecka okupacja. – Mogliśmy obserwować, co się dzieje w Wilnie, nawet jak bomby leciały. Spoglądaliśmy na to ze zgrozą, ale i ze spokojem, bo u nas na szczęście żadna bomba nie spadła – wspomina ten czas pani Stanisława.

Harcerstwo na całe życie

W 1942 roku wstąpiła do konspiracyjnego harcerstwa, gdzie nauczano wielu przydatnych umiejętności, jak zasady łączności, pierwsza pomoc czy alfabet Morse’a. Jako harcerka zetknęła się z niebezpieczeństwem wojny oraz ze śmiercią. – Nam nie pozwalano bezpośrednio opiekować się rannymi, ale musiałyśmy przynosić posiłki czy wynosić meldunki. Za młode byłyśmy – zauważa.

To wtedy w tej młodej dziewczynie ukształtowała się postawa patriotyczna, dzięki której nie bała się podejmować ryzyka i narażać własnego życia. – Harcerstwo, nauczyciele z tajnego nauczania, księża i dom - to wszystko dało taką postawę, bo przecież harcerką jest się do końca życia – przekonuje „Iskierka”.
O byciu „dziewczyną wyklętą”: między sobą mówimy „niezłomne”

Lidia Lwow-Eberle ps. „Lala”

zobacz więcej
Ryzykowały własnym życiem każdego dnia

Wyzwolenie Wilna i okolic dla miejscowej ludności oznaczało tylko chwilową radość z zakończenia wojny. Wkroczenie Armii Czerwonej oznaczało dalszy ciąg okupacji, dlatego organizacje konspiracyjne nie przerwały działalności, w tym polskie harcerstwo. W związku z tym pojawiły się nowe zadania, które przydzielono również 15-letniej wówczas Stanisławie. – Powierzono mi znaleźć kontakt przerzutu AK-owców w Grodnie. Bałam się, ale pojechałam do Grodna i znalazłam ten punkt kontaktowy – podkreśla.

Te młode dziewczyny chyba nie do końca zdawały sobie sprawę, ile ryzykują. Był to przecież czas, kiedy ludzie znikali dosłownie z dnia na dzień, z domów, z pracy czy ze szkoły. Harcerki przynosiły jednak paczki z jedzeniem i piciem do przetrzymywanych czy przekazywały informacji do ich rodzin. – To było naszym obowiązkiem, nawet przez chwilę się nie zastanawiałam, że mnie aresztują. Spodziewałyśmy się, że zostaniemy aresztowane, ale w dalszym ciągu działałyśmy – wspomina z dumą.

To było obowiązkiem i nawet przez chwilę się nie zastanawiałam, że mnie aresztują

Harcerstwo, nauczyciele z tajnego nauczania, księża i dom budowało postawę patriotyczną (fot. mat.pras.)

„Patriotyzm? Po prostu robiliśmy to, co powinniśmy”. Losy Armii Krajowej w pigułce

Manifestowanie patriotyzmu stało się dzisiaj modne, a jak było 70 lat temu?

zobacz więcej
Polonistyka w Moskwie i aresztowanie

Harcerze i harcerki w sowietyzowanej na siłę Litewskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej upamiętniali też polskie święta narodowe i rocznice, składając kwiaty na cmentarzach czy recytując fragmenty „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza. To manifestowanie patriotyzmu nie uszło uwadze służb bezpieczeństwa w tym NKWD, które aresztowało wielu uczniów i harcerzy.

Stanisława Kowalewska w 1950 roku skończyła szkołę i zdała maturę. Za namową nauczycielki zdecydowała się zdawać na filologię polską na Uniwersytecie w Moskwie, co spotkało się ze sprzeciwem ze strony rodziców, w tym ojca, który na własnej skórze poznał „sowiecki raj”. – Trudno było dyskutować z córką, której się zachciało studiować polonistykę – przytacza motywy wyjazdu. Początkowy okres beztroskiego studiowania zakończyło się tragicznie. Została aresztowana i trafiła do słynnego moskiewskiego więzienia na Łubiance.
O aresztowaniu: to było straszne, bo ciągle chorowałam w więzieniach

Najważniejsze akcje Żołnierzy Wyklętych. Bitwy, zasadzki i odbicia więźniów

Jeszcze niedawno mówiono o nich „zapomniani bohaterowie”, dziś o ich losach jest coraz głośniej. Walczyli przeciwko władzy komunistycznej. 1 marca mają swoje święto.

zobacz więcej
Więzienie, przesłuchania, zesłanie na Sybir

– Wiedzieli, że należałam do Związku Harcerstwa Polskiego, że składaliśmy kwiaty na Rossie, robili przecież zdjęcia. Wszystkie moje koleżanki albo wyjechały do Polski albo zostały aresztowane i dostały po 10 lat, bo były starsze ode mnie. Wiosną aresztowano mnie – wspomina „Iskierka”. W więzieniu śledczym, w którym przesłuchiwano ją również w nocy, spędziła pięć miesięcy. Trafiła tam tuż po operacji wyrostka robaczkowego, po której nie zagoiły się jeszcze rany. – To było straszne, bo ciągle chorowałam w więzieniach – podkreśla, bo stamtąd trafiła jeszcze do aresztu w Butyrkach.

To był dopiero początek gehenny, bo po wydaniu wyroku (8 lat więzienia i łagrów) w ekstremalnych warunkach wysłano ją transportem na Syberię. Początkowo trafiła do Gorkiego, gdzie pracowała w kuchni przy wydawaniu posiłków. – Były tam wszystkie narodowości. Ukrainka wylała wrzątek na moje ręce, bo widocznie nienawidziła Polaków, a ja podając zupę przez okienko rozmawiałam z Polakami – wylicza traumatyczne przeżycia.

Wszystkie moje koleżanki albo wyjechały do Polski albo zostały aresztowane na 10 lat

Budyń z kapusty i tort z fasoli, czyli jak wyglądała „Okupacja od kuchni”

Mięso i masło szmuglowano koleją w trumnach. W sklepach w czasie II wojny światowej brakowało wszystkiego, a racje serwowane Polakom przez Niemców były głodowe.

zobacz więcej
Przyjaźń i strach przed kryminalistkami

Na początku pobytu w łagrze w Tajszecie, jako jedna z bardziej wyczerpanych skazańców, znalazła zajęcie w biurze. W wyniku zazdrości innych więźniarek oraz donosów skierowano ją do pracy w hali fabrycznej. Najgorsze było dopiero przed nią, kiedy nastała zima, a dziewczyna nie miała ze sobą ciepłej odzieży. Z pomocą przyszła jej Marysia Skrendo, która dała jej jedną ze swoich dwóch ciepłych kołder. Od tamtej pory bardzo się zaprzyjaźniły.

Prawdziwy postrach wśród więźniarek budziły z kolei kryminalistki, które w obozie stworzyły swój świat, w którym rządziło bezprawie i bezwzględne egzekwowanie ich decyzji. – Uprzedzano mnie, że jeżeli zechcą wziąć cokolwiek, to lepiej oddać, bo mogą pchnąć nożem i zabić – wspomina ze strachem „Iskierka”.

Zastawione życie w kartach

Jedna z nich – Galina – upatrzyła sobie Stanisławę i zaczęła ją nachodzić i wypytywać o różne rzeczy. Wyglądało na to, że stały się sobie bliskie. Jakie było zaskoczenie, gdy podczas, jak się później okazało, ich ostatniej rozmowy oznajmiła: „muszę cię postawić w kartach”. – Do tej pory nie mogę zrozumieć, jak można zastawić człowieka w karty – dziwi się Stanisława Kociełowicz.

Uprzedzano mnie, że kryminalistki mogą pchnąć nożem i zabić

Przyjaciółki z łagru Marysia Skrendo i Stanisława Kowalewska w 1954 r. (fot. mat.pras.)

Grali w karty o życie tego, kto pierwszy przejdzie koło ich okien. To byłam ja

Była bita, przeżyła ciężkie śledztwo, po którym usłyszała wyrok: 10 lat katorżniczej pracy na Syberii. To była kara za konspiracyjną działalność Stefanii Szantyr.

zobacz więcej
Miłość od pierwszego wejrzenia?

Jesienią 1954 roku nasza bohaterka odzyskała wolność i nie bez problemów (np. próba napaści) podróżując przez Moskwę, dotarła do Wilna. Na wolności próbowała nadrabiać stracone lata, odwiedzając rodzinę i przyjaciół, a nawet planowała powrót na studia. – Bardzo się cieszyłam, spotykałam się z koleżankami, chodziłam do kina, czytałam książki, przygotowywałam się do studiów, bo chciałam je kontynuować. Nie myślałam na razie o zamążpójściu – wylicza pani Stanisława.

Nie mogła przewidzieć jednak, że na jej drodze stanie także łagiernik, a do tego bardzo przystojny mężczyzna. W momencie poznania Wiktora Kociełowicza nie wiedziała jeszcze, że przyjechał tylko w odwiedziny i w momencie, gdyby nie wrócił na Syberię, to groziłoby mu 25 lat łagru. – Gdy mnie odprowadzał zapytał: czy bym nie pojechała z nim na zesłanie? Odpowiedziałam, że z obcym mężczyzną bez ślubu kościelnego na pewno nie pojadę – wspomina z uśmiechem. Do dzisiaj nie wie, czy była to miłość od pierwszego wejrzenia i dlaczego się zdecydowała.
O ślubie: przez myśl mi nie przeszło, że mogę z nim wyjechać

Żołnierze Wyklęci w „Bez retuszu”. „Początkowo sowieci wyglądali na wyzwolicieli. Aż nastąpiły aresztowania”

Goście mówili o sytuacji, w jakiej znaleźli się tuż po II wojnie światowej Żołnierze Niezłomni i jak dziś należy czcić pamięć o nich.

zobacz więcej
Ślub i ponowny wyjazd na zesłanie

– Poszliśmy do zaprzyjaźnionego księdza, ale powiedział, że znajomości nie pomogą i tylko biskup może dać dyspensę – przypomina sobie. Pojechali więc do Wilnie i opowiedzieli, że ona dopiero wróciła z łagru, a on po 10 latach chce wziąć ślub z Polką, by wyjechać na zesłanie i tam założyć rodzinę. – Biskup nas pobłogosławił i powiedział, że możemy wziąć ślub w niedzielę – dodaje. Dzień później wyjechali w podróż poślubną ponownie na zesłanie.

Powrót do Polski... na zawsze

Szczęście uśmiechnęło się do nich już po upływie niespełna roku. Polska i ZSRR zawarły bowiem umowę, na mocy której wszyscy skazani AK-owcy, mający rodzinę w kraju, mogli ubiegać się o prawo wyjazdu. – Mąż będąc w Wilnie dowiedział się, że brat mieszka w Szczecinie, co udowodnił po wielu staraniach i pewnego dnia otrzymaliśmy zgodę na wyjazd do Polski – opowiada „Iskierka”.
Stanisława Kociełowicz z mężem na zesłaniu w Uściu-Kułomie w 1955 r. (fot. mat.pras.)

Muzeum Żołnierzy Wyklętych

zobacz więcej
Wrogowie ludu żegnani posiłkami

Ich powrót zupełnie nie przypominał tego, w jaki sposób tam trafili. – Tacy wrogowie ludu, a tu proszę dostajemy samolot. Potem był długi pociąg z wagonami, już nie bydlęcymi, ale pasażerskimi, nawet Sowieci serwowali nam posiłki. Wypychano nas do Polski, bo jak można zostawiać takich ludzi, którzy po śmierci Stalina wywoływali bunty w łagrach – zauważa. W pociągu spotkali innych byłych łagierników z Polski.

W grudniu 1955 roku Stanisława i Wiktor dotarli do punktu repatriacyjnego w Nowym Sączu, skąd udali się do Szczecina. Tam na świat przyszedł ich syn Tadeusz. Zapytana, czy nie myślała o powrocie na Wileńszczyznę, przyznała, że szczęście odnalazła w Szczecinie, ale nie zapomniała o rodzinnych stronach. – Do Wilna jeżdżę co roku, bo moje koleżanki nie wyobrażają sobie, żeby się nie spotkać. Sprowadzam też wszystkie książki tam wydawane. Teraz walczymy, ale o polskość na tamtych ziemiach – podsumowuje Stanisława Kociełowicz.
Zdjęcie główne: Po latach Stanisława Kociełowicz ze szczegółami opowiada swoją historię (fot. mat. pras/tvp.info)
Zobacz więcej
Historia Najnowsze wydanie
Salutowali im generałowie
W II RP weterani powstania styczniowego otoczeni zostali szczególną opieką.
Historia Najnowsze wydanie
Twierdza poczciwych cyników
Eile starał się lawirować, lecz w okresie bierutowszczyzny poszedł na zbyt daleko idące ustępstwa.
Historia Poprzednie wydanie
Wirus we Wrocławiu. Przywlókł go chory oficer wracający z Azji
Skala zagrożenia spowodowała, że miasto zostało otoczone kordonem sanitarnym.
Historia Poprzednie wydanie
10 największych dokonań Polaków w historii himalaizmu
Biało-czerwoną flagę, krzyżyk i różaniec wnieśli 40 lat temu na Mount Everest Leszek Cichy i Krzysztof Wielicki. Było to pierwsze zimowe wejście na „dach świata”, a to tylko jeden z sukcesów Polaków we wspinaczkach w najwyższe góry Ziemi.
Historia wydanie 7.02.2020 – 14.02.2020
Polacy zesłani na „białe niedźwiedzie”
Chodzili po wagonach, nosząc pod rękami zmarzłe dzieci, niemowlęta, pytając się czy „zamierszczych rebiat nima”.