Felietony

Gdzie rozstrzelali ludzi? Kiedy bombardują? Czym zabić głód?

Powstanie oczami cywila. To opis zupełnego ograniczenia świadomości do najbliższych paru metrów. Modlitwy w piwnicach, zresztą ze swoim przyjacielem Swenem Czachorowskim układali litanie śpiewane. Po dwóch tygodniach właściwie zaczął się potworny głód w piwnicach – mówi Andrzej Dobosz w 18. odcinku „Spisu treści”, w którym opowiada o „Pamiętniku z powstania warszawskiego” Mirona Białoszewskiego.

Dywany na klatkach, kapliczki i Lizbońska 2, gdzie kradli pasztet i rowery

Andrzej Dobosz w 3. odcinku „Spisu treści” opowiada o stołecznych domach. „Kamienice czynszowe Warszawy 1864 – 1914” Aleksandra Łupienko oraz „Chamowo” Mirona Białoszewskiego.

zobacz więcej
Miron Białoszewski, urodzony w roku 1922, debiutował w 1956 tomikiem wierszy „Obroty rzeczy”. Był człowiekiem słabego zdrowia, tak że większość dni spędzał w łóżku, gdzie go odwiedzano i zawsze było kilkanaście osób.

W końcu zaczęto notować i nagrywać nawet jego chrząknięcia czy półsłowa, tak że w Państwowym Instytucie Wydawniczym „Utwory zebrane” Mirona doszły do 18 tomów. Ale ważne wydają mi się dwie pozycje: „Chamowo” oraz, z okolic roku 1960, „Pamiętnik z powstania warszawskiego”.

Książka wyjątkowa na ten temat, bo wszystkie wcześniejsze i późniejsze są to opisy akcji militarnych, jakichś małych oddziałów, zdobywania czy obrony jakiejś okolicy i w perspektywie powstańców pisane. Natomiast to jest opis cywilny człowieka, którego udział w powstaniu ogranicza się do przenoszenia płyt chodnikowych na kolejne barykady czy dźwigania noszy z ciężko rannymi.

– Ja opowiadałem o powstaniu od początku jakoś, różnym ludziom – i znanym sobie, i nieznanym, i w pociągu, i przypadkowo. W ten sposób chyba wyrobiły się pewne toki opowiadaniowe. Wiedziałem, że kiedyś o tym napiszę, tylko nie mogłem wtedy jeszcze dać sobie z tym rady, jak – wspominał Białoszewski w filmie Piotra Morawskiego „W pobliżu Mirona”.
„Spis treści”, odcinek 18. Andrzej Dobosz o „Pamiętniku z powstania warszawskiego” Mirona Białoszewskiego
„Pamiętnik z powstania warszawskiego” zaczyna się w okolicach ulic Żelaznej i Chłodnej, tam go zastaje powstanie. A potem kolejno przenosi się na Nowe Miasto, w piwnice kościoła panien sakramentek, potem wędruje na Stare Miasto, gdzie ostrzał był wyjątkowo ciężki.

Jest to bardzo prawdziwy zapis doświadczenia – gdzie rozstrzelali, skąd można się spodziewać natarcia, czy bombardują w nocy, czy wolą bombardować jak się robi widno. Jest to opis zupełnego ograniczenia świadomości do najbliższych paru metrów. Modlitwy w piwnicach. Zresztą on sam ze swoim przyjacielem Swenem Czachorowskim układali litanie śpiewane, głośno, po piwnicach.

Opisuje sytuacje głodu. To znaczy przez pierwsze dwa tygodnie, na przykład w klasztorze panien sakramentek na Rynku Starego Miasta, siostry miały zapasy, gotowały zupy i stało się tam w kolejce po zupy. Natomiast po dwóch tygodniach właściwie zaczął się potworny głód w piwnicach.

Rzeczą, o której najbardziej marzono, były kartofle. W Warszawie w rozmaitych miejscach, już na skwerkach czy w ogródkach, na podwórzach hodowano kartofle. Tak że ktoś od czasu do czasu z piwnicy wyskakiwał, żeby wyszarpać przy pomocy łyżki parę kartofli z ziemi.
– Andrzej Dobosz,
filozof i polonista, autor felietonów – w tym zbiorów „Pustelnik z Krakowskiego Przedmieścia” (1993), „Generał w bibliotece” (2001), „Ogrody i śmietniki” (2008), „Z różnych półek”(2014) – oraz opowiadania „O kapeluszu” (1999). Doktoryzował się u Leszka Kołakowskiego, przyjaźnił się z Janem Józefem Lipskim, chadzał na spotkania w kawiarni PIW-u przy „opozycyjnym” stoliku Antoniego Słonimskiego. Był inwigilowany przez SB, w 2005 r. otrzymał od IPN status osoby represjonowanej. W 1974 r. wyemigrował do Francji, prowadził w Paryżu polską księgarnię. Zagrał epizody w wielu filmach: „Rejsie” (Marek Piwowski, 1970), „Trzecia część nocy” (Andrzej Żuławski, 1971), „Trzeba zabić tę miłość” (Janusz Morgenstern, 1972), „Stawiam na Tolka Banana” (Stanisław Jędryka według powieści Adama Bahdaja, 1973) oraz „Ryś” (Stanisław Tym, 2007; Dobosz nawiązywał do swej roli filozofa z „Rejsu”).



TVP1 emituje cykl rozmów z Andrzejem Doboszem „Spis treści” w każdą sobotę i niedzielę. Programy te co piątek można przedpremierowo obejrzeć w Tygodniku TVP.
Zobacz też pozostałe odcinki programu „Spis treści”:
Poczytaj o innych odcinkach programu „Spis treści”:

O „Raptularzu” Zbigniewa Raszewskiego


O dwóch niezwykłych kryminałach: „Złym” Leopolda Tyrmanda i „Tajemnicy Nalewek” Henryka Nagiela

O stołecznych domach, w tym „Kamienice czynszowe Warszawy 1864 – 1914” i „Chamowo” Mirona Białoszewskiego

Petersburg jest ponury, a Budapeszt to piękniejsza Warszawa... Joanna Czeczott „Petersburg. Miasto snu” i John Lukacs „Budapeszt 1900: Portret miasta i jego kultury”

O Bohdanie Korzeniewskim – jego autobiograficznej powieści „Książki i ludzie” oraz „Dramatach wybranych” Moliera, które przetłumaczył

„Na krańce świata” Normana Daviesa oraz „Wspomnienia” Anny i Władysława Tatarkiewiczów

„Syberia. Historia i ludzie” Janet M. Hartley oraz „Pamiętniki” Zygmunta Szczęsnego-Felińskiego

„Obrazy Włoch” Pawła Muratowa, „Przypomniane. Profesor Jadwiga Czachowska w Instytucie Badań Literackich PAN” oraz „Współcześni polscy pisarze i badacze literatury”

O Erwinie Axerze i jego „Ćwiczeniach pamięci”

Andrzej Biernacki: „Abeandry”, „Portrety uczonych polskich” oraz „Zatajony artysta. O Wacławie Borowym 1890-1950”

„Szkoła Główna – kręgi wpływów” oraz „Metamorfozy Pałacu Staszica” Aleksandry Wójtowicz

Iwona i Andrzej Fedorowicz „25 polskich wynalazców i odkrywców, którzy zmienili świat” oraz Piotr Wróbel „Listopadowe dni 1918: kalendarium narodzin II Rzeczypospolitej”

„Mój ojciec. Wspomnienia” Zofii Pileckiej-Optułowicz oraz „O granice niepodległości i cywilizację. Szkice o wojnie polsko-bolszewickiej”
Zobacz więcej
Felietony Najnowsze wydanie
„Mein Kampf” jako manifest feministek. Nowe szaty gender
Astronomii oberwało się za bycie z natury seksistowską, tak jak kominy fabryczne, równanie Einsteina i mechanika ciała stałego. Heteroseksualistom – za nieużywanie wibratorów do penetracji analnej.
Felietony Najnowsze wydanie
Czy walka o władzę w Europie zamieni się w krucjatę przeciw...
Dominika Ćosić: Europejczycy bardziej niż czarownicami z Warszawy, Budapesztu i Rzymu niepokoją się niekontrolowaną, nielegalną imigracją.
Felietony Najnowsze wydanie
Liberalne salony dorabiają gębę św. Janowi Pawłowi II
Dziennikarka katolickiego „Tygodnika Powszechnego” (!) przywołuje dziś zasadę „rozdziału państwa i Kościoła”, przyjętą w Konstytucji PRL w roku 1952, czyli w czasach stalinowskich.
Felietony Najnowsze wydanie
Rąbał drzewo w syberyjskim mrozie. Z NKWD i donosicielami
Jeden siedział w gułagu za kradzież pieniędzy, inny za to, że po pijanemu strzelił do portretu Stalina. W kolejnym obozie rozpoznali człowieka, który ich torturował.
Felietony Najnowsze wydanie
Więzień Auschwitz, agent wywiadu PRL. Popełnił samobójstwo
Oni szalenie głodowali. Uprzywilejowani byli ci, którzy z dna zupy ze zgniłych pokrzyw mogli wydobyć parę kartofli. O Tadeuszu Borowskim opowiada Andrzej Dobosz.